30 marca – Ogólnopolski Dzień Świadomości o Kleszczowym Zapaleniu Mózgu

Czy wiesz, że ukąszenie kleszcza może mieć poważne konsekwencje dla Twojego zdrowia? Ogólnopolski Dzień Świadomości o Kleszczowym Zapaleniu Mózgu to doskonała okazja, aby dowiedzieć się więcej o tej niebezpiecznej chorobie, jej objawach i sposobach ochrony. Nie lekceważ kleszczy – zadbaj o swoje bezpieczeństwo już dziś!

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), znane również jako odkleszczowe zapalenie mózgu, to poważna odzwierzęca choroba zakaźna, która atakuje ośrodkowy układ nerwowy człowieka. Wywoływana jest przez wirus RNA z rodziny Flaviviridae, występujący w trzech głównych typach: europejskim (dominującym w Polsce), syberyjskim i dalekowschodnim. Najczęstszą drogą zakażenia jest ukąszenie przez zakażonego kleszcza, podczas którego wirus wraz ze śliną pajęczaka przedostaje się do organizmu człowieka. Rzadziej, infekcja może nastąpić poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka od zakażonych zwierząt (krowy, kozy, owce) lub, w sporadycznych przypadkach, poprzez transfuzję krwi lub przeszczep narządu od osoby w fazie wiremii. Wirus KZM może występować we wszystkich stadiach rozwoju kleszcza i przez cały okres jego życia, który wynosi 2–4 lata. Kleszcze bytują głównie w lasach liściastych, na pograniczu lasów i zarośli oraz na terenach trawiastych. Okres ich aktywności w Polsce przypada zazwyczaj na miesiące od kwietnia do listopada, z dwoma szczytami aktywności w czerwcu-lipcu i wrześniu-październiku. Jednak aktywność kleszczy może rozpocząć się wcześniej, jeśli temperatura wzrośnie powyżej 5-7°C, i trwać przez cały rok w przypadku łagodniejszych zim. Wydłużający się okres aktywności kleszczy, związany ze zmianami klimatu, zwiększa ryzyko zakażenia KZM, co wymaga stałej czujności i stosowania środków zapobiegawczych przez cały rok, a nie tylko w tradycyjnych miesiącach letnich.

Jakie są objawy oraz przebieg Kleszczowego Zapalenia Mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to choroba o zdradliwie zmiennym obliczu. Niejednokrotnie przebiega w sposób dwufazowy, lecz zadziwiająco duża część zakażeń (nawet 65%) może być całkowicie bezobjawowa. Co więcej, u niemal połowy chorych pierwsza faza choroby umyka uwadze, a u co czwartego nie rozwija się faza druga. Ta nieprzewidywalność utrudnia oszacowanie rzeczywistej skali zachorowań i opóźnia diagnozę, szczególnie w przypadkach o nietypowym przebiegu. Pierwsza faza KZM, trwająca od 1 do 8 dni, przypomina grypę, objawiając się zmęczeniem, bólami głowy, gorączką i dolegliwościami mięśniowo-stawowymi. Po kilkudniowym okresie pozornego zdrowia, u części osób rozwija się druga, neurologiczna faza choroby. Ta, trwająca 7-14 dni, manifestuje się wysoką gorączką, silnymi bólami głowy, sztywnością karku, zaburzeniami świadomości, drgawkami, a nawet porażeniem mięśni oddechowych. Ciężkość przebiegu jest zróżnicowana, a osoby starsze i z obniżoną odpornością są szczególnie narażone na poważne konsekwencje. U dzieci choroba zazwyczaj przebiega łagodniej, jednak w ciężkich przypadkach konieczna jest hospitalizacja i intensywna terapia.

Ogólnopolski Dzień Świadomości o Kleszczowym Zapaleniu Mózgu

Ogólnopolski Dzień Świadomości o Kleszczowym Zapaleniu Mózgu, obchodzony corocznie 30 marca, to inicjatywa mająca na celu podniesienie poziomu wiedzy społeczeństwa na temat tej poważnej choroby. Ustanowiony w 2019 roku, dzień ten przypada na kluczowy moment, tuż przed szczytem sezonu aktywności kleszczy w Polsce, co pozwala na skuteczne dotarcie z informacjami o profilaktyce do szerokiego grona odbiorców. Głównym celem obchodów jest zwiększenie świadomości o KZM, obalenie mitów związanych z chorobą oraz promowanie skutecznych metod zapobiegania, w tym szczepień, które stanowią jedyną ochronę przed tą chorobą wirusową. Inicjatywa ta, wspierana przez organizacje pacjentów, ośrodki naukowe i instytucje zdrowia publicznego, podkreśla rosnące zaniepokojenie zwiększającą się liczbą przypadków KZM w Polsce i Europie oraz konieczność podjęcia skoordynowanych działań w celu ochrony zdrowia publicznego.

Epidemiologia Kleszczowym Zapaleniu Mózgu w Polsce

Polska doświadczyła znaczącego wzrostu liczby zgłaszanych przypadków KZM w ostatnich latach . W 2023 roku odnotowano rekordową liczbę 659 przypadków, co stanowi trzykrotny wzrost w porównaniu ze średnią z lat 2011-2020 (około 216 przypadków rocznie) i ponad dwukrotnie więcej niż 265 przypadków zgłoszonych w 2019 roku (przed pandemią) . Roczna zapadalność w 2023 roku wyniosła 1,75 na 100 000 mieszkańców, co klasyfikuje Polskę jako kraj o umiarkowanej endemiczności według WHO . Dane za rok 2024 wskazują na dalszy wzrost do 793 przypadków . Wczesne dane za rok 2025 (styczeń-luty) pokazują 31 zgłoszonych przypadków, co wskazuje na ciągłą transmisję wirusa . Dramatyczny wzrost liczby przypadków KZM w Polsce w ostatnich latach stanowi poważny problem zdrowia publicznego, wskazujący na potencjalne rozszerzenie zasięgu wirusa, wzrost populacji kleszczy, zmiany w zachowaniach ludzi lub kombinację tych czynników. Ta tendencja wzrostowa wymaga ponownej oceny obecnych strategii zapobiegania i potencjalnego zintensyfikowania interwencji zdrowia publicznego, w tym zwiększenia wysiłków w zakresie szczepień i wzmocnienia nadzoru epidemiologicznego.  

Najwyższe wskaźniki zapadalności w 2022 roku (>2 na 100 000) zaobserwowano w województwach podlaskim, warmińsko-mazurskim i dolnośląskim . Regiony te historycznie zgłaszały większość przypadków (województwo podlaskie około 45%, a warmińsko-mazurskie około 25% wszystkich przypadków w latach 1999-2019) . Inne regiony uważane za endemiczne to mazowieckie, lubelskie, świętokrzyskie, małopolskie, opolskie, śląskie, wielkopolskie, zachodniopomorskie oraz Polska centralna . Województwo mazowieckie jest uważane za szczególnie narażone [. Chociaż w województwach lubuskim i kujawsko-pomorskim w 2022 roku nie zgłoszono żadnych przypadków, ryzyko infekcji istnieje w całym kraju . Przypadki odnotowano ostatnio również w regionach wcześniej uważanych za wolne od KZM, takich jak województwo śląskie i lubuskie . Szczególne obszary hiperendemiczne o bardzo wysokich wskaźnikach zapadalności (lata 2015-2019) obejmują powiat hajnowski, sejneński, białostocki, bielski, augustowski, suwalski, sokólski, piski, miasto Białystok, szczycieński, miasto Suwałki i grajewski, położone głównie w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim . Geograficzne rozmieszczenie obszarów ryzyka KZM podkreśla potrzebę regionalnie dostosowanych strategii zapobiegania, ze szczególnym uwzględnieniem historycznie wysokiej zapadalności w północno-wschodnich regionach, ale także z uwzględnieniem rozszerzającego się ryzyka na inne części Polski, w tym województwo mazowieckie. Pojawienie się przypadków na wcześniej nisko ryzykownych obszarach sugeruje potencjalną zmianę w ekologii wirusa lub rozmieszczeniu kleszczy, co wymaga ciągłego monitorowania i dostosowywania porad zdrowia publicznego.  

Na wzrost liczby zachorowań wpływają między innymi zmiany klimatu. Cieplejsze temperatury prawdopodobnie przyczyniają się do wydłużenia sezonu aktywności kleszczy i rozprzestrzeniania się ich populacji na nowe tereny. Zachowania ludzi również odgrywają rolę. Zwiększona aktywność rekreacyjna na świeżym powietrzu na terenach zalesionych i zielonych (parki, ogrody) prowadzi do większej ekspozycji na kleszcze . Ponad 90% ukąszeń kleszczy ma miejsce w pobliżu domów . Istotnym czynnikiem jest także niedoszacowanie liczby przypadków. Liczba zdiagnozowanych przypadków w podstawowej opiece zdrowotnej jest znacznie wyższa niż liczba zgłoszonych do nadzoru epidemiologicznego, co sugeruje niedokładność raportowania. Może to wynikać z braku diagnostyki laboratoryjnej w niektórych regionach. Ponadto, niski wskaźnik szczepień przeciwko KZM w populacji przyczynia się do większej podatności na infekcje. Współdziałanie czynników środowiskowych, zachowań ludzkich i ograniczeń systemu zdrowia publicznego prawdopodobnie napędza wzrost zachorowań na KZM w Polsce. Rozwiązanie tego problemu wymaga wieloaspektowego podejścia, koncentrującego się zarówno na indywidualnej profilaktyce, jak i systemowych ulepszeniach w zakresie nadzoru i programów szczepień. Zrozumienie tych przyczyniających się czynników ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych i ukierunkowanych interwencji w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się KZM.

Leczenie i Profilaktyka KZM

Obecnie nie istnieje specyficzne leczenie przeciwwirusowe dla KZM . Leczenie jest przede wszystkim objawowe i wspomagające, mające na celu złagodzenie dolegliwości pacjenta i zarządzanie powikłaniami . Obejmuje stosowanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych . W niektórych przypadkach mogą być podawane leki zmniejszające ciśnienie wewnątrzczaszkowe . Często wymagana jest hospitalizacja, zwłaszcza w fazie neurologicznej, a w ciężkich przypadkach z komplikacjami oddechowymi lub innymi krytycznymi problemami może być konieczna intensywna terapia . Brak specyficznego leku na KZM podkreśla kluczowe znaczenie profilaktyki jako podstawowej strategii walki z chorobą i jej potencjalnie poważnymi skutkami. Ten brak ukierunkowanej terapii podkreśla poleganie na własnej odpowiedzi immunologicznej organizmu w celu zwalczenia wirusa, co czyni środki zapobiegawcze, zwłaszcza szczepienia, jeszcze ważniejszymi.  

Szczepienie jest uważane za najskuteczniejszy sposób zapobiegania KZM i jego powikłaniom . Dostępne są inaktywowane szczepionki przeciwko wszystkim trzem typom wirusa KZM (w tym typowi europejskiemu, rozpowszechnionemu w Polsce) . W Polsce dostępne są dwie główne marki szczepionek: ENCEPUR i FSME-IMMUN, z preparatami zarówno dla dzieci, jak i dorosłych . Podstawowy cykl szczepienia zazwyczaj składa się z trzech dawek . Dawki przypominające są niezbędne do utrzymania odporności i zazwyczaj zalecane co 3-5 lat po ukończeniu cyklu podstawowego . Szczegółowe harmonogramy szczepień różnią się nieznacznie między obiema markami i dla różnych grup wiekowych. Dostępne są również przyspieszone schematy szczepień, gdy konieczne jest szybkie uzyskanie odporności . Szczepienie jest zalecane osobom mieszkającym na obszarach endemicznych lub podróżującym do nich, osobom spędzającym dużo czasu na świeżym powietrzu (zwłaszcza w lasach lub na terenach trawiastych) oraz osobom z grup zawodowych podwyższonego ryzyka (np. pracownicy leśni, rolnicy, personel wojskowy) . Zalecane jest również dzieciom powyżej 1 roku życia . Szczepienie jest wysoce skuteczne, a wskaźniki skuteczności po pełnym cyklu podstawowym wynoszą od 90% do 100% . Najlepszy czas na rozpoczęcie szczepienia to zima lub wczesna wiosna, aby zapewnić ochronę przed szczytem sezonu kleszczowego . Szczepienie poekspozycyjne generalnie nie jest zalecane w przypadku KZM . Jednak w niektórych przypadkach można rozważyć profilaktykę poekspozycyjną ze swoistą immunoglobuliną, jeśli szczepienie nie zostało wykonane, najlepiej w ciągu 48-96 godzin od ukąszenia kleszcza . Szczepienie stanowi podstawę profilaktyki KZM w Polsce, oferując wysoki poziom ochrony. Zwiększenie wskaźników szczepień, szczególnie na obszarach wysokiego ryzyka i wśród populacji narażonych, ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia liczby zachorowań i ciężkości przebiegu choroby. Działania zdrowia publicznego powinny koncentrować się na promocji szczepień poprzez kampanie informacyjne, zapewnieniu dostępności szczepionek i dostarczaniu jasnych wytycznych dotyczących harmonogramów i zaleceń szczepień.  

Oprócz szczepień, ważne jest stosowanie innych metod profilaktycznych. Należy unikać siedlisk kleszczy, minimalizując czas spędzony w wysokiej trawie, na niekoszonych łąkach, w lasach i obszarach z gęstą roślinnością, zwłaszcza w okresach największej aktywności kleszczy. Podczas pobytu na terenach potencjalnie zasiedlonych przez kleszcze, należy nosić odpowiednią odzież: koszule z długimi rękawami, długie spodnie wpuszczone w skarpetki, zakryte buty i nakrycie głowy. Jasna odzież ułatwia zauważenie kleszczy . Przed wyjściem na zewnątrz należy stosować repelenty zawierające DEET, ikarydynę lub olejek z eukaliptusa cytrynowego, zgodnie z instrukcjami producenta. Po powrocie do domu należy dokładnie sprawdzić całe ciało pod kątem obecności kleszczy, zwracając szczególną uwagę na skórę głowy, za uszami, w fałdach skórnych i pachwinach . Należy również sprawdzić odzież i sprzęt. W przypadku znalezienia przyczepionego kleszcza, należy go szybko i prawidłowo usunąć za pomocą cienkich pęset, specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy lub pompki próżniowej . Należy chwycić kleszcza jak najbliżej skóry i pociągnąć prosto do góry, stałym ruchem, unikając przekręcania lub ściskania ciała kleszcza. Po usunięciu należy zdezynfekować miejsce ukąszenia. Nie należy stosować metod takich jak przypalanie kleszcza lub smarowanie go różnymi substancjami. Należy również chronić zwierzęta domowe za pomocą odpowiednich preparatów przeciwkleszczowych i regularnie je sprawdzać. W obszarach endemicznych należy unikać spożywania niepasteryzowanego mleka od zwierząt . W przypadku terenów o dużej populacji kleszczy można rozważyć skorzystanie z profesjonalnych usług zwalczania kleszczy. Połączenie osobistych środków ochrony i świadomości środowiskowej jest niezbędne do zmniejszenia ryzyka ukąszeń kleszczy i późniejszej transmisji KZM. Edukacja publiczna powinna podkreślać znaczenie tych praktyk obok szczepień. Wdrożenie tych wielowarstwowych strategii może znacząco zmniejszyć szanse na kontakt z kleszczami i infekcję, uzupełniając ochronę oferowaną przez szczepienia.

Przykładowe harmonogramy szczepień przeciwko KZM w Polsce

Aktualne Informacje i Komunikaty Polskich Instytucji Zdrowia Publicznego

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego (PZH) poinformował o znacznym wzroście liczby przypadków KZM w Polsce, z 659 przypadkami w 2023 roku i 793 przypadkami w 2024 roku, w porównaniu z 265 w 2019 roku . Wzrost ten przypisuje się czynnikom takim jak zmiany klimatu prowadzące do dłuższego sezonu aktywności kleszczy . Wczesne dane za rok 2025 wskazują na ciągłą transmisję wirusa, z 31 przypadkami zgłoszonymi w styczniu i lutym . Konsekwentne raportowanie rosnącej liczby przypadków KZM przez oficjalne organy zdrowia podkreśla pilność sytuacji i potrzebę kontynuowania działań zdrowia publicznego. Te oficjalne komunikaty dostarczają wiarygodnych danych, które mogą informować o strategiach zdrowia publicznego i uzasadniać potrzebę zwiększenia świadomości i środków zapobiegawczych

Zgłoszone przypadki kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) w Polsce (2019-2024)

Długoterminowe Skutki i Potencjalne Powikłania KZM

U pacjentów, u których kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) manifestuje się zajęciem ośrodkowego układu nerwowego, istnieje znaczące ryzyko wystąpienia trwałych powikłań neurologicznych, szacowane na 35-58% przypadków. Spektrum potencjalnych następstw neurologicznych obejmuje:

• Zaburzenia czuciowe: parestezje, dysestezje.
• Deficyty motoryczne: niedowłady, paraliż, z preferencyjnym zajęciem kończyn górnych i obręczy barkowej.
• Zaburzenia funkcji poznawczych: deficyty pamięci, upośledzenie koncentracji.
• Cefalalgia: o charakterze przewlekłym.
• Dysfunkcje układu równowagi i koordynacji: ataksja, zespół móżdżkowy.
• Zaburzenia mowy i połykania: dyzartria, dysfagia.
• Ubytek słuchu: niedosłuch, głuchota.

W zależności od zajętych struktur OUN obserwuje sie:

• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: Może skutkować trwałymi deficytami koordynacji ruchowej oraz zaburzeniami równowagi.
• Zapalenie mózgu: wiąże się z ryzykiem zaburzeń świadomości, niewydolności oddechowej, napadów padaczkowych oraz deficytów intelektualnych.
• Zapalenie rdzenia kręgowego: manifestuje się niedowładem kończyn, algiami mięśniowo-stawowymi oraz zaburzeniami koordynacji.
• Zajęcie pnia mózgu: jest stanem zagrożenia życia, mogącym prowadzić do zaburzeń funkcji oddechowych.

Wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia odległych następstw neurologicznych determinuje istotny wpływ KZM na obniżenie jakości życia pacjentów. Zatem zasadne są, w celu prewencji tych wyniszczających skutków, działania minimalizujące ryzyko wystąpienia KZM poprzez stosowanie metod zapobiegawczych.